Archiwistyka

Archiwistyka – humanistyczna dyscyplina naukowa, wywodząca się z historii, powiązana również z bibliotekoznawstwem i informacją naukową. Przedmiotem badań archiwistyki są archiwa i dokumentacja.

W zakres archiwistyki wchodzą:
– badania nad powstawaniem archiwaliów, ich charakterem w sensie zarówno cech fizycznych, jak też zawartości merytorycznej (aktoznawstwo).
– problemy gromadzenia (tzw. „opieka nad narastającym zasobem”; „nadzór nad aktotwórcami”; lub „nadzór na przedpolu archiwalnym”), przechowywania (np. rozmieszczenie w archiwach, gospodarka magazynowa czyli stan i utrzymanie magazynów, konserwacja archiwaliów), opracowywania (zasady sporządzania pomocy archiwalnych) i udostępniania tejże dokumentacji.
Archiwistyka dzieli się na teorię archiwalną, metodykę archiwalną i archiwoznawstwo:

– teoria archiwalna bada historię dyscypliny, jej podział i wciąż zmieniający się zakres; definiuje podstawowe pojęcia archiwalne, zajmuje się ich aktualizacją i określeniem wzajemnych relacji, formułowaniem i definiowaniem zasad rządzących różnymi dziedzinami funkcjonowania archiwów, formułowaniem praw i zasad archiwalnych.
– metodyka archiwalna zajmuje się wskazywaniem optymalnych metod działania archiwów w czterech zakresach: gromadzenia, przechowywania, opracowywania i udostępniania.
– archiwoznawstwo to dyscyplina archiwistyki zajmująca się dziejami archiwów (w rozumieniu instytucji gromadzącej archiwalia) jak i poszczególnych zespołów lub zbiorów archiwalnych. Archiwoznawstwo powiązane jest metodami badawczymi z historią administracji. Poprzez badanie i opisywanie procesów kształtowania się zasobu archiwalnego i organizacji archiwów służy doskonaleniu opisu przechowywanego zasobu. (H. Robótka, B. Ryszewski, A. Tomczak, Archiwistyka, Warszawa 1989)

Zasób archiwalny (ang. archival fonds, niem. Archivbestand, fr. fonds d’archives, ros. archiwnyj fond) – całość dokumentacji zgromadzona w jednym lub wielu archiwach. Może to być:

  • suma zespołów archiwalnych przechowywanych w danym archiwum, np. zasób Archiwum Państwowego w Toruniu,
    całość zasobu archiwów zarządzanych przez organa państwowe (w Polsce przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych): to państwowy zasób archiwalny,
    Narodowy zasób archiwalny – pojęcie, które do archiwistyki polskiej wprowadziła w 1983 r. ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach[1]. Oznacza dokumentację zawierającą ważne informacje o wszelkich przejawach życia narodu w przeszłości i obecnie, która to dokumentacja w wyniku selekcji została zakwalifikowana do wieczystego przechowywania. Pojęcie to zostało wprowadzone przez ustawę w celu otoczenia opieką państwa wartościowych materiałów archiwalnych, które nie są jego własnością. Narodowy zasób archiwalny dzieli się na państwowy oraz niepaństwowy. Państwowy zasób archiwalny to ten, który jest przechowywany w instytucjach państwowych (np. w archiwach państwowych, bibliotekach itp). i jest własnością państwa. Zasobem niepaństwowym zaś nazywamy tę część dokumentacji, która przechowywana jest w instytucjach niepaństwowych (np. partie polityczne, stowarzyszenia, kościoły itp.) (zasób ewidencjonowany, publiczny) oraz w rękach prywatnych (zasób nieewidencjonowany, prywatny). Dokumentacja prywatna wchodząca w skład narodowego zasobu archiwalnego podlega ochronie jako dobra kultury.

Zasób archiwalny (ang. archival fonds, niem. Archivbestand, fr. fonds d’archives, ros. archiwnyj fond) – całość dokumentacji zgromadzona w jednym lub wielu archiwach. Może to być:

  • suma zespołów archiwalnych przechowywanych w danym archiwum, np. zasób Archiwum Państwowego w Toruniu,
    całość zasobu archiwów zarządzanych przez organa państwowe (w Polsce przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych): to państwowy zasób archiwalny,
  • Narodowy zasób archiwalny – pojęcie, które do archiwistyki polskiej wprowadziła w 1983 r. ustawa o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach[1]. Oznacza dokumentację zawierającą ważne informacje o wszelkich przejawach życia narodu w przeszłości i obecnie, która to dokumentacja w wyniku selekcji została zakwalifikowana do wieczystego przechowywania. Pojęcie to zostało wprowadzone przez ustawę w celu otoczenia opieką państwa wartościowych materiałów archiwalnych, które nie są jego własnością. Narodowy zasób archiwalny dzieli się na państwowy oraz niepaństwowy. Państwowy zasób archiwalny to ten, który jest przechowywany w instytucjach państwowych (np. w archiwach państwowych, bibliotekach itp). i jest własnością państwa. Zasobem niepaństwowym zaś nazywamy tę część dokumentacji, która przechowywana jest w instytucjach niepaństwowych (np. partie polityczne, stowarzyszenia, kościoły itp.) (zasób ewidencjonowany, publiczny) oraz w rękach prywatnych (zasób nieewidencjonowany, prywatny). Dokumentacja prywatna wchodząca w skład narodowego zasobu archiwalnego podlega ochronie jako dobra kultury.